Banino | Bëdgòszcz | Bëtowò | Cewice | Chmielno | Chònice | Chwaszczëno | Czersk | Dãbògórzé | Gdiniô | Gduńsk | Hél | Jastarniô| Kartuze | Kòlbùdë | Kònôrzënë | Kòscérzna |Krokowa |Lãbórg | Lëpnica | Lipusz | Lëzëno | Łebcz | Miastkò | Nowô Karczma | Pelplin | Pruszcz | Przëwidz Rëmiô | Serakòwice | Słëpskò | Somònino | Sopòt | Stãżëca | Sëlëczëno | Szczecin | Szëmôłd | Szimbark | Tczew | Toruń | Warszawa | Wejrowò | Wielé-Kôrsëno | Mapa Oddziałów

Menu


:

:


 


Jesteś tu 8158709 osobą.

POLECAMY














Marcowy numer „Pomeranii”
Autor: pomerania 24.03.2013 18:44

Marcowy numer „Pomeranii”:



II Reklama – Radio Gdańsk, prenumerata Pomeranii, Telewizja TTM
III Wińc w plac piestrzenia
IV Życzenia świąteczne

2. Od redaktora

Główny Urząd Statystyczny dba o to, byśmy ćwiczyli się w cnocie cierpliwości, i bardzo niespiesznie podaje kolejne wyniki Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. W lutym (ponad półtora roku po zakończeniu etapu zbierania informacji) poznaliśmy bardzo interesujące dla nas dane dotyczące używania języka kaszubskiego w poszczególnych gminach. 19 gmin przekroczyło próg 20% – tylu mieszkańców deklarujących posługiwanie się kaszubszczyzną gwarantuje możliwości prawne, o których na 3. stronie tego numeru „Pomeranii” pisze prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Łukasz Grzędzicki. Do zapoznania się z jego słowami zachęcam zwłaszcza samorządowców i liderów stowarzyszeń działających na Kaszubach. W dużej mierze to od nich zależy, czy dobry wynik spisu przekujemy w rzeczywisty sukces. Na pewno jednak trzeba podziękować tym wszystkim, którzy włączyli się w „akcję spisową” i przekonali Kaszubów, że warto się przyznać do swojego języka.
Wiôldżé Bóg zapłac należy się również uczestnikom gali zorganizowanej w Filharmonii Bałtyckiej z okazji 50-lecia „Pomeranii”. Jesteśmy wdzięczni, że przyszło Was tak wielu. To znak, że nasz wspólny miesięcznik ciągle zajmuje ważne miejsce w sercach Czytelników, byłych i obecnych autorów, współpracowników oraz miłośników Pomorza.
Dziękujemy też wszystkim, którzy przyczynili się swoją pracą i obecnością do uświetnienia tej uroczystości, zwłaszcza artystom z chóru Discantus oraz zespołu Almost Jazz Group.
Jesteśmy wdzięczni za życzenia, kwiaty, listy z gratulacjami i medal Senatu RP. Postaramy się nie przynieść Wam wstydu i dbać o dobry poziom „Pomeranii” w każdym kolejnym numerze.
Dariusz Majkowski

3. Łukasz Grzędzicki. Zielone światło po spisie

Na początku lutego br. dowiedzieliśmy się, że w 19 gminach na Pomorzu, zgodnie z ustaleniami GUS, więcej niż 20% mieszkańców deklaruje posługiwanie się w kontaktach domowych również językiem kaszubskim. Wyniki spisu powszechnego z 2011 r., na podstawie którego poczyniono te ustalenia, będą materiałem do analiz dla naukowców zajmujących się problematyką kaszubską, ale przekroczenie przez te gminy progu 20% deklaracji języka kaszubskiego ma dla nas konkretne znaczenie. Można w nich bowiem na podstawie obowiązującej od 2005 r. ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym wprowadzić bez konsultacji społecznych tradycyjne nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych w języku kaszubskim oraz ten język uznać za pomocniczy w gminie.

4 Jic òd człowieka do człowieka. Z Jerzim Stachùrsczim gôdô Karolëna Serkòwskô
Ò magii téatru, kaszëbiznie i ùczenim dzôtków gôdómë z Jerzim Stachùrsczim, kòmpòzytorã, pòétą, aùtorã dokazów na binã, pedagògã, chtëren latos swiãtëje 60. roczëznã i 40-lecé artisticzny robòtë.
Twòrzenié mùzycznëch, pisarsczich i téatralnëch dokazów, a do tegò jesz fùnkcja direktora szkòłë. Ni mòże Wasta ùsedzec w jednym môlu?
Jô jem z tegò pòkòleniô, chtërno stôwiało so wiele zadaniów. Chcôł jem nalezc swój plac, cos, co dô mie zjiscëwac snienia. Pierszą wiérztã jô napisôł w spòdleczny szkòle, pòtemù dali jem ùsôdzôł, le blós dlô se. Bëłë téż pierszé dialogòwé próbë, téater w sklepie, chór, kòncertë. Jem òbzérôł wszëtczé dzejania i to bùdzëło mòjã wëòbrazniã. Jô chcôł w to weńc nié leno jakno biwôcz, chcôł jem bëc krótkò ùtwórstwa i stac sã ùtwórcą. Czedë jô miôł dzesãc lat, jô ju wëmiszlôł nótë, jaczé jô próbòwôł zapisëwac. Grôł jem téż tej na akòrdionie. Ju tej jô czuł jem brëkòwnotã zapisywaniô swòjich mëslów. Pierszi rôz swój dokôz miôł jem leżnosc pùbliczno pòkazac, czej jem béł w ósmi klase spòdleczny szkòłë. Miôł jem tedë wëstãp na Dzéń Białków razã z mòjim bracyną. Jesmë wëkònelë spiéwã, jakô dosta wiôldżé brawa. Bëło to dlô mie baro wôżné wëprzédnienié, bò słëchałë nas tedë aùtoritetë, taczé jak kòmpòzytór Stanisłôw Kwiatkòwsczi. Jegò pòchwała bëła dlô mie jakbë certifikatã do dalszégò dzejaniô.
I Wasta dzejôł…
Jo. W liceùm jô pisôł mùzykã do piãc téatrów pòézji. Za tim szłë nôdgrodë, zwiedzanié swiata. Bëło to dlô mie prôwdzëwim ùniwersytetã.

7. Ks. bp Wiesław Śmigiel. List z okazji kaszubskiej pielgrzymki do Ziemi Świętej

Bł. Jan Paweł II w czasie homilii w Gdyni w 1987 roku wypowiedział znamienne słowa, które wiernie zachowujemy w pamięci: „Drodzy bracia i siostry Kaszubi! Strzeżcie tych wartości i tego dziedzictwa, które stanowią o waszej tożsamości”. Różne są elementy składające się na ową tożsamość, ale zapewne przede wszystkim to bogata kultura, przywiązanie i szacunek dla ziemi oraz żywa wiara w Boga. Przecież zapisano w refrenie Marsza kaszubskiego, który często bywa określany kaszubskim hymnem, że ludzie żyjący na tej ziemi pokładają ufność w Bogu.

8. Matéùsz Bullmann. Kaszëbizna dërch młodô

Na szasé w Mechòwie, przed kònkùrsã kaszëbsczi mòwë, szkólnô pitô sã z pòlska knôpa ze szkòłë w Starzënie. Wojtku, a ty masz tutaj rodzinę? Sporo wiesz o Mechowie.
Jo, zycher! – òdpòwiôdô knôp ju czëstą domôcą kaszëbizną w belacczim zorce – mòja ómka stądka pòchòdô. I jô tu tej-sej zazdrzã do naszi familie. Mechòwò jô znajã.
A jô znajã twòjã ómkã – białka ju téż przeszła na kaszëbsczi. Jak òna sã tam czëje?
Uuuu, ómka je zdrowô, ale ju përznã slabùchnô. Òna pò prôwdze ju ni mô mòcë gãsë pchnąc. Bò më jesz mómë rolô.
Richtich torf-Kaszëbi
Przëznajã sã. Miôł jem përznã pòdczëté tã kôrbiónkã, ale mùnia mie sã ùsmia, czej jô ùczuł kòl knôpa z gimnazjum taką kaszëbiznã i słowa „slabùchnô”, „rolô”, „pchnąc gãs”.

10. Andrzej Busler. Reporter: zawód i pasja (część 2)
W enklawie wolności
Już na początku historycznego strajku w sierpniu 1980 roku Edmund Szczesiak znalazł się w Stoczni Gdańskiej i pozostał w niej do końca. Reporterów „Czasu”, którzy z własnej inicjatywy znaleźli się w tym epicentrum wydarzeń, było kilku. Dzięki temu stworzyli i opublikowali pierwszą w prasie ogólnopolskiej relację pt. „Dni obaw i nadziei”. Ukazała się jeszcze podczas trwania strajku. Szczesiak był jej współautorem.
„Czas” w okresie posierpniowym bardzo zaangażował się po stronie przemian. Po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku tygodnik, jak większość czasopism, zawieszono, a następnie – jako jeden z nielicznych periodyków – zlikwidowano. Piętnastu dziennikarzy „Czasu”, wśród nich Szczesiaka, pozbawiono prawa wykonywania zawodu dziennikarskiego.
W czasie stanu wojennego zawieszone było także wydawanie „Pomeranii”. Jej odwieszenie nastąpiło w połowie 1982 roku, ale kolejny numer ukazał się dopiero w lutym 1983 roku, gdyż „ze względu na bezpieczeństwo państwa” wstrzymano numer przygotowany do druku i cofnięto zgodę na wydawanie miesięcznika. Po powtórnym odwieszeniu „Pomeranii” jej redaktor naczelny Wojciech Kiedrowski zatrudnił dwóch szykanowanych dziennikarzy: Zbigniewa Gacha i Szczesiaka.

13. Danuta Pioch. Na to jesmë żdelë!
Pòd kùńc ùszłégò rokù przëszła do wiédzë Kaszëbów baro dobrô wiadomòsc: Senat Gduńsczégò Ùniwersytetu przëjął 20 gòdnika 2012 rokù Uchwałã Nr 122/12, na mòcë chtërny pòwòłôł do żëcô nowi czerënk sztudérowaniô – Etnofilologiã kaszëbską.
Nié blós dlô Kaszëbów
Pierszim rokã dzejaniô czerënkù mô bëc akademicczi rok 2013/2014, pòd zastrzegą, że bãdą lëdze zainteresowóny sztudérowanim na nim. Bãdze to tej egzamin dlô kaszëbsczégò strzodowiszcza z nastawieniô do kaszëbsczi deji. Z rozmësłã ùżëté tu są słowa „kaszëbsczé strzodowiszcze” i „kaszëbskô dejô”: pò pierszé – nié blós Kaszëbów bãdze òbchôda ta sprawa; pò drëdżé – nié leno Kaszëbi bãdą mòglë na nym czerënkù sztudérowac, ale dlô Kaszëbów jistné bãdą swiądë wëpłiwającé z zainteresowaniô jich sprawama.
Na taczi ôrt sztôłceniô (nôbarżi szkólnëch) Kaszëbi długò żdelë i prawie ju tracëlë wiarã w to, że czedës ùdô sã gò stwòrzëc. Zastąpiwałë gò pòs-trzédné fòrmë sztôłceniô: òd 2001 rokù pòdiplomòwé studia (nôpierwi na Gduńsczim Ùniwersytece, pózni na Akademii Pòmòrsczi w Słëpskù), a òd 2010 rokù specjalizacjô kaszëbisticznô w ramach pòlsczi filologii Gduńsczégò Ùniwersytetu (równak bëła to blós zastãpòwnô fòrma, wspiérającô corôz wikszé zapòtrzebòwanié na szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka, chtërno w òstatnëch latach mòcno rosło – w 1991 rokù bëło 60 szkòłowników ùczącëch sã rodny mòwë, a w 2012 ju 16 tesący). W rokù akademicczim 2012/2013 na pòlonistikã z kaszëbisticzną specjalizacją próbòwało sã dostac cziledzesąt lëdzy, plac béł blós dlô 30 z nich, 44 òsobë mùszałë wëbrac jinszé bédënczi.

15. Nié leno rekòrd. Z Béjatą Jankòwską gôdô Dariusz Majkòwsczi
19 strëmiannika mdzemë swiãtowac Dzéń Jednotë Kaszëbów. Nôwiãcy lëdzy przëjedze mést do Kòscérznë, gdze m.jin. czekô nas pòstãpnô próba bicô rekòrdu w równoczasnym granim na akòrdionie (ju 17 strëmiannika). Ò tim swiãce gôdómë z przédniczką partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w tim miesce – Béjatą Jankòwską.
Co Kòscérzna przërëchtowa dlô ùczãstników latoségò DJK?
Zaczinómë ju 16 strëmiannika òd kòncertu Môrcëna Wërostka, méstra akòrdionu, dobiwcë drëdżi edicji programù „Mam talent”. Dzéń pózni rôczimë m.jin. na ùroczëstą mszą w kòscele pw. Sw. Trójcë, przemarsz szaséjama Kòscérznë do halë Sokolnia, gdze ùroczësto òtemkniemë to swiãto.

16. Maria Ollick. Przywracamy pamięć. Dr Józef Gierszewski (1860–1932)
Wszechstronnie wykształcony na znakomitych europejskich uczelniach (Berlin, Monachium, Wrocław, Würtzburg, Greifswald, Rzym). Lekarz medycyny o wielu specjalnościach, stomatolog, prawnik z pozytywistycznym nastawieniem do wszelakiej pracy – zawodowej i społecznej, czuły na ludzką niedolę i biedę. Działacz patriotyczno-niepodległościowy w czasach zaboru, pracujący i pełniący służbę także w wolnej Polsce. Józef Gierszewski – człowiek renesansu, niepospolita postać warta naszej pamięci.
Gdy poznajemy życiorys dra Józefa Gierszewskiego, rodzi się poczucie satysfakcji, że Tuchola wydała tak wybitną postać. Mimo licznych zasług, jest jednak osobą zapomnianą, m.in. dlatego, że w powojennym okresie niechętnie wracano do czasów II Rzeczypospolitej i ludzi, którzy tworzyli ówczesną rzeczywistość. Więcej szczęścia mieli dr Kazimierz Karasiewicz (patron ulicy i szkoły), Leon Janta-Połczyński (patron szkoły), ks. Konstantyn Krefft (patron ulicy), Stanisław Saganowski (patron ulicy, a właściwie zaułka) i ks. Józef Wrycza (patron szkoły i ulicy, ma też swój pom-nik). Pierwsze przypomnienie sylwetki dra Gierszewskiego ukazało się w „Tucholaninie” w 1986 r., podczas przygotowań do obchodów 700-lecia Tucholi. Później przypomniano go w słowniku biograficznym Wybitni. Niepospolici. Zasłużeni, na łamach „Tygodnika Tucholskiego” oraz w monografii Tuchola. Od pradziejów do współczesności pod red. prof. Włodzimierza Jastrzębskiego.

18. Môłi Bùllmann. Ò przezwach
„Môłi Bùllmann” – kùli razy jem ju czuł to przezwëskò. Ë chòc jem w naszi familie dëcht werosłi, to na wsë, a ju òsoblëwie westrzód starszich Kaszëbów, wiedno mie tak zwelë. Gwësno przez to, że długò béł jem nômłodszim przedstôwcą ti dosc wiôldżi familie. Na zaczątkù drãgò mie to bëło zrozmiec, ale nie bëło co sã ò to sztridowac, bò wnetka kòżdi miôł jakąs swòjã przezwã. Dzysô ju to rozmiejã i mëszlã, że to je taczi nordowi zwëk.
Dzys dnia to sã ju zmieniwô, ale jesz nié tak dôwno na wiele kaszëbsczich wsach mieszka colemało leno czile familiów. Zó to dosc licznëch. Mòżna jesz to ùzdrzec na Hélsczim Półòstrowie. Stôri szpòrt gôdô, że jak brifka w Jastarni zarëknie: „Móm lëst do Kònkòla”, to òtemknie sã co drëdżé òkno.

19. Jan Kulas. Chluba Tczewa, Kaszub i Pomorza

Miałem okazję do kilku bezpośrednich i pośrednich spotkań z ks. prof. Januszem Pasierbem. Powracając do nich, jestem świadomy, że przywołuję jedną z najwybitniejszych postaci w kulturze polskiej drugiej połowy XX wieku.
Tczewian duma
ze znakomitego ziomka
Pierwsza refleksja dotyczy tradycji mojego miasta, „grodu Sambora”. Już w latach 70. minionego wieku mówiło się, że Tczew jest miastem rodzinnym Janusza Pasierba. Świadomie lub incydentalnie kształtowała się opinia, że Tczew może dobrze kojarzyć się z księdzem profesorem Januszem Pasierbem. Naturalnie w czasach PRL takie skojarzenia i refleksje mogły mieć miejsce poza oficjalnym obiegiem informacji publicznej. Cenzorzy bowiem wciąż czuwali. Jak się wydaje, tczewianie z pewnym poczuciem dumy odwoływali się do ks. prof. J. Pasierba jako swojego znakomitego ziomka.

21. A.G. Na spiéwë do Lëpińc

Chtëż nie znaje taczich hitów, jak chòcle „Kolorowe jarmarki” Marilë Rodowicz, „Chłopaki nie płaczą” kar¬na T.Love czë „Boogie, boogie” Michaela Jacksona? Znómë wszëtcë. Nodżi jaż sã rwą do tuńca, jak gdzes sã dô ùczëc skòczną melodiã. Ze spiéwanim nëch frantówków ù niejednëch mòże bëc rozmajice, ale tec, żebë sã dobrze bawic, nie trza zarô gãbã òtmikac i za mikrofón łapac. Sygnie jachac tam, gdze to rozmieją dobrze robic. I to jesz w rodny mòwie. Taczi rozegracje nie zafelëje ju za sztót w Lëpińcach na Gôchach.
Zaczãło sã w 2010 rokù, czej terôczasny wójt, a tedë direktór szkòłë, Andrzéj Lemańczik ùdbôł sobie zrobic cos, czegò jesz na Kaszëbach nicht ni miôł widzóné.

22. Jacek Borkowicz. Polis i etnos (część 8)

Mówiąc o cywilizacji śródziemnomorskiej, myślimy zazwyczaj o skale Akropolu, ruinach Knossos, siedmiu wzgórzach nad Tybrem, rzymskim amfiteatrze w Arles lub akwedukcie w Tarragonie. Nie sięgamy wyobraźnią ku południowemu, afrykańskiemu wybrzeżu – tymczasem ono też jest częścią basenu Morza Śródziemnego, w nie mniejszym stopniu niż Rzym czy Grecja.
Wybrzeże libijskiej Cyrenajki spada do morza urwiskiem klifowej skały. W jej tle wznoszą się wypalone słońcem wzgórza: to już przedsionek pu¬styni. Na płaskiej nadmorskiej skale, skąpo porośniętej kępkami trawy, bieleją kolumny antycznej świątyni. Na tym pustkowiu wyglądają, jakby stały na Księżycu. Po kulturze, która je tutaj niegdyś wzniosła, nie pozostał żaden inny ślad.

24. Hinzów Jurk. Nowòroczné Pòstanowienia Zarobiałëch

Zwëkòwò kòl kùńca starégò rokù planëjemë to, czegò w przińdnym rokù chcemë dokònac. Pòdług pòrtalu Digital Spy latos nôwiãcy nosy sã z mëslą, bë wicy czëtac, bëc òbszcządniészim, a jesz përzinkã zmniészëc wôgã. Chòc pòrtale rozmajice sã wiatëją, chtërne z nowòrocznëch pòstanowieniów są nôpòpùlarniészé, niżóden z nich ni mô „chcã sã barżi narobic” wësok na swòji lësce. Żebë nie bëc òpaczno zrozmióny, wiele lëdzy chcałobë w tim rokù lepi zarobic, le przë tim nie chcą sã barżi narobic.
Skòrno ju jesmë przë témie robieniô i zarôbianiô, wszëtcë mómë chòc rôz czëté, że lëdzy mòże dzelëc na tëch, co robią, bë żëc, i tëch, co żëją, bë robic (abò jak to mòji starkòwie gôdalë: to dô robòcëch i zgni¬łëch lëdzy), chòc mało chto do tëch drëdżich bë sã sóm ze swòji wòlë dodôł.

25. rd. Tintownik
Ną razą ze stôri szafë, co stoji w magazynie wejrowsczégò mùzeùm, wëskòkł stôri, klatati pies…Na gwës béł niemiecczi produkcje, ò czim swiôdczi, w dzélu zacarti, nôdpis na pòdstawie.

26. Bogusław Breza. O karczmie
Często, i słusznie, podkreśla się ogromną rolę instytucji państwowych (w tym m.in. szkoły), Kościoła i organizacji społecznych w kształtowaniu świadomości i postaw społecznych. Dotyczyło to również międzywojennej Rumi. Jednak obok nich należy też wymienić jeszcze jeden podmiot, w teoretycznych, idealistycznych założeniach mniej chlubny, mianowicie ówczesne karczmy. Wynikało to z kilku względów. Nawet szkoła, a jeszcze częściej organizacje społeczne korzystały z ich pomieszczeń. W nich spotykali się na przykład członkowie władz stowarzyszeń, tutaj organizowano przedstawienia i akademie, wcale nie skromne poczęstunki po państwowych uroczystościach. Część wiernych po zakończeniu świątecznych nabożeństw udawała się do nich na pogawędkę z sąsiadami. Nie było zatem przypadkiem, że najbardziej wzięte karczmy były usytuowane w centrum dwóch wsi, Zagórza (obecnie dzielnicy Rumi) i Rumi, obok kościoła i szkoły. Ponadto w nich przygotowywano – szczególnie zamożniejsze środowiska – część ro¬dzinnych imprez, jak wesele czy stypa.

28. Tómk Fópka. Dze jes, Kaszëbskô Karin Stanek?
„Pòj, ë zdrzë na rodny, ë pëszny naji gard, co sã wcyg farbama sklëni apart! Pòj, ë zdrzë na nã chëcz, gdze naji dodóm je. Starce jã nama delë w spòsobie (...). Mòje Wejrowò, jes tak pëszné! Z miast naj kaszëbsczich nôbëlniészé!”
Zéńdzenié na stacji
„A taczi béł... elektriczny” – pòwtórził jem kąsk przëkãsno za filmòwim Pawlakã, czej skrącył jem spòd benzinowi, przeprôszóm, elektriczny stacje pòd dodóm.
To bëło krótkò pò Gromiczny, w pòniedzôłk, przed szóstą pò pôłnim. Cemno i zëmno. Jesz pół gòdzënë chiżni żdôł jem, przëlegnąwszë na łóżkù, na dwiérzowi zwónk, chtëren spôł. Czekałë téż stół i zófka do sadnieniô w wiôldżi jizbie. I laptopk z wgróną kaszëbską Karin Sta¬nek. A na stole leżała ÒNA.

30. Francëszk Bòllin. Na żiwca mie wëpôlëlë zgnité miãso
Òd dzecka mieszkô w Rãbiechòwie. Je ùrodzony 12 lëpińca 1926 rokù. Francëszk Bòllin (pò kaszëbskù Bòlina) do niemiecczégò wòjska zacygniãti òstôł òb lato 1944 rokù. Béł na rusczim fronce. Jaż sztërë razë òstôł reniony. Skùtczi tegò òdczuwô do dzys.
Nas bëło jednosce sztëk doma. Mòja mëma pòchòdza z Wilanowa kòl Przedkòwa. Tata pòdpisôł lëstã, bò co òn miôł zrobic. W Rãbiechòwie wnet wszëtcë pòdpiselë. Kò òni bë doch nikòmù nie delë pòkù. Tu nie bëło dze sã ùkrëc. Dze bë z Rãbiechòwa szedł, nôwëżi do Stutthofù. Chto bë chcôł na se wząc taką òdpòwiedzalnosc, żebë mielë nas wëwiezc. Tata miôł ò to strach, a nas bëło doch jaż tëli.
Nôpierwi jô dostôł wezwanié
do arbeitsdienstu
Mój brat Jan robił na pòczce. Òn béł dwa lata starszi. Òn òstôł zabiti w niemiecczim wòjskù nad aùtostradą Mòhylew – Mińsk, to je na Biôłorusëji. Òn béł przë czołgach.
Jô dostôł wezwanié do arbeitsdienstu, to je na przëmùsowé robòtë. A jô nie szedł. Pòtemù jô dostôł do Kòlberga wezwanié do wòjska, a jô téż nie szedł. A tej jô dostôł 20 kwietnia – na gebùrstach Hitlera – pòwòłanié. To ju dali sã nie szło ùkriwac. Në i tej jô 24 kwietnia 1944 rokù szedł.

32. Listy

33. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch. Ùczba 20. Brutka i brutman

Brutka to pò pòlskù panna. Brutman to kawaler. Mòże téż rzec dzéwczã ë bëniel. Mùlk to osoba ukochana. Wrëje to zaloty. Wrëjowac znaczi pò pòlskù zalecać się. Młodi to młodzi abò narzeczeni.
Cwiczënk 1
Przeczëtôj gôdkã i przełożë jã na pòlsczi jãzëk. Wëzwëskôj do te słowôrz kaszëbskò-pòlsczi. (Przeczytaj rozmowę i przetłumacz ją na język polski. Wykorzystaj do tego słownik kaszubsko-polski).

35. Marta Szagżdowicz. Medycznym szlakiem

Spacerujemy dziś ulicami Marii Skłodowskiej-Curie i Dębinki. Można tu przyjść po pomoc lekarską, ale i po to, by odkryć gdańskie historie z medycyną w tle.
Sława aż po Japonię
Główny gmach Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego zbudowano w latach 1907–1911, ale historia medycyny w Gdańsku sięga czasów średniowiecznych. Cech chirurgów powstał już w roku 1454. Jego statut został potwierdzony przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Lekarze, zwani wtedy fizykami, od połowy XVI wieku kształcić się mogli w Gdańskim Gimnazjum Akademickim, które mieściło się na Starym Przedmieściu. Katedra nauk przyrodniczych i medycyny otwarta została w 1580 roku. A w roku 1613 wykonano tu pierwszą w Europie Środkowej publiczną sekcję zwłok. Dokonał jej profesor Joachim Oelhafius. Badał on zniekształcone ciało noworodka z Pruszcza Gdańskiego.

36. Motoki Nomachi. U Kaszubów w Kanadzie (część 2)

Proces umierania języka rzeczywiście postępuje
W wypowiedziach moich kanadyjskich informatorów często się powtarzały pewne motywy. To, że kiedy byli dziećmi, w ich domu rodzinnym rozmawiano tylko po kaszubsku, że kiedy odchodzi starsze pokolenie (rodziców) albo kiedy rodzina wyjeżdża do dużego miasta, to coraz rzadziej używa się teraz kaszubskiego, albo że już prawie nie rozmawia się w tym języku i że w kolejnych pokoleniach ludzie z pewnością nie będą mówić po kaszubsku.
Na pytanie, dlaczego nie starali się przekazać dzieciom języka kaszubskiego, odpowiadali na przykład tak: „w dzieciństwie miałam problemy z przyswojeniem sobie angielskiego i nie chciałam, żeby moje dzieci też się tak męczyły” albo „teraz bardzo żałuję, że nie uczyłam dzieci kaszubskiego”.
Jak wskazuje francuski lingwista Claude Hagège (1998), brak normalnej transmisji języka, całkowity lub częściowy brak edukacji w języku ojczystym, nierównoprawna dwujęzyczność, użytkownicy języka nieposiadający „kompetencji rodowitego użytkownika” albo inwazja przez zapożyczenie, to drogi prowadzące w konsekwencji do zaniku danego języka.

37. Działo się w marcu

38. Maria Pająkowska-Kensik. Człowieczy los – blaski i cienie
Każdy wie, że „nie ma tak dobrze”, by były tylko radości. Potrzebne są smutki, by pełniej odczuć dobre chwile. Ks. Jan Twardowski napisał, że jak jest tylko dobrze, to niedobrze…Zacznę jednak od jasnych myśli, bo były pierwsze. Uradowało mnie zaproszenie od Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego im. Małgorzaty Hillar oraz wójta gminy Zblewo na uroczystość wręczenia nagrody Kociewskie Pióro 2012 (7 lutego 2013 r.). Jeszcze nie byłam na tego typu gali, a odbyła się ona po raz siódmy. Wiadomo, już się chwaliłam, że wszystko, co kociewskie (oczywiście: wszystko, co pomorskie) i dobre, jasne – serce raduje.

39. Zyta Wejer. Małi bjałi dómek

Ta pjeśnia czi frantówka była łulubjónó śł. pamniaci braciszkóf naszygo Tatki. Braciszkóf mniał walnych, tedi jak łóne garowali, to dałó jych czuć wew całki wsi.
Tatko tan małi bjałi dómek sóm postawjył, eszcze pszet żaniaczkó! Tedi weselisko sia łotbiwało wew tim dómku, binójmni tóńce, bo na jeście goście szli za górka, do dómu Panni Młodi.
Za jaki dobri rok żam sia wew tim dómku łurodziyła na śłat Boski. Jak żam walnie podrosła ji łusz pewnie byłóm wew łuczbach, ji tedi psziszła byfyla, żebi ty pjachudri zalesiyć.

40. Jerzy Nacel. O kształceniu kartuskiej młodzieży

W roku 1620 Zakon Kartuzów nabył posesję w gdańskich Starych Szkotach. Przeor kartuskiego konwentu pragnął tutaj – w pobliżu znanej szkoły jezuickiej – umieścić czterech ubogich uczniów z rodzin poddanych klasztornych lub z rodzin szlacheckich, zapewnić im naukę i pełne utrzymanie. To pierwsza wzmianka o jakiejś formie kształcenia młodzieży mieszkającej w przyklasztornej osadzie.
Początki szkolnictwa
O jakiejkolwiek szkole w Kartuzach w nieco późniejszym okresie brak wiadomości. Z monografii Jerzego Stankiewicza pt. Kartuzja Gdańska (lata 50. XX wieku) dowiadujemy się, „iż u północnego rozstaju dróg (rejon dzisiejszego Placu Brunona) usytuowany jest budynek szkolny”. Szkoła ta znajdowała się w miejscu dzisiejszej posesji państwa Zarembów. Istniała tam już w 1791 roku, chociaż według Stankiewicza mogła się tam znajdować już w połowie XVIII wieku. Pod koniec tego wieku ludność osady liczyła nieco ponad 100 osób. Byli to „przypuszczalnie wyłącznie miejscowi Kaszubi” (J.S.)

43. Roman Robaczewski. Wszystko Poświęcił ojczyźnie

Stefan Łukowicz urodził się w roku 1894 w Dziemianach. Ta wieś na zawsze pozostała w jego sercu Itaką. Z niej wyjeżdżał i do niej wracał. Jej położenie nad jeziorem, w otoczeniu lasów, rozbudziło w chłopcu żądzę podchodów, przygód, podróży, a nawet walki. A walczyć w tamtych czasach każda młoda, rozgorączkowana głowa miała z kim.
Wychowywał się w rodzinie ziemiańskiej Jana Łukowicza i Józefiny Bukowskiej. Familia była na wskroś patriotyczna. W domu panował duch prawdy, poszanowania człowieka i głębokiej wiary w Boga. Autorytet ojca budowany był na zrozumieniu potrzeb chłopca i na jasno sprecyzowanych wymaganiach. Wychowaniu towarzyszyło zaufanie i nieomalże całkowita wolność w podejmowaniu przez chłopca coraz dojrzalszych samodzielnych decyzji. Surowość ojca była łagodzona ciepłem i miłością matki. Krótko grzał się przy rodzinnym ognisku.

45. Wzorowałem się na Sychcie. Z Walerym Jermołą rozmawia Magda Świerczyńska-Dolot

Dr Walery Jermoła z Uniwersytetu w Sankt Petersburgu przygotował pierwszy rosyjsko-kaszubski słownik frazeologiczny. Rozmawiamy z nim o historii tej publikacji i przyczynach jej powstania.
Skąd pomysł na wydanie kaszubsko-rosyjskiego słownika?
Walery Jermoła: Robiłem doktorat na filologii słowiańskiej na uniwersytecie w Petersburgu. Tak się składa, że zająłem się frazeologią kaszubską, bo bar¬dzo mi się podoba i ta kultura, i język. Połączyłem więc przyjemne z pożytecznym. A słownik jest takim aneksem do mojej pracy doktorskiej. Ułożyłem go już dawno, bo w roku 1983.
I dopiero teraz ujrzał on światło dzienne?
Miałem ogromny problem z tym sło-wnikiem, próbowałem go wydać już w Związku Radzieckim, potem w Niemczech – zaraz po tym jak Günter Grass dostał Nagrodę Nobla i popierał wszelkiego rodzaju działania literackie związane z językiem kaszubskim.

46. Z drugiej ręki
Òbezdrzóné
Twoja Telewizja Morska (TTM), Na gòscënie. Eugeniusz Gołąbek – pisarz, autor słownika kaszubskiego (9.10.2012)

– [Marlena Nadolska] Skùńcził elektriczną szkòłã i przedolmacził Nowi Testameńt na kaszëbsczi jãzëk. Sédmë lat nazôd wëdôł kaszëbsczi normatiwny słowôrz. Długò bë mòżna bëło gadac ò jegò robòce dlô kaszëbiznë i temù jesmë dzys ù niegò na gòscënie. (...)
[Eùgeniusz Gòłąbk] Jô jem związóny z kaszëbizną òd ùrodzeniégò. Në mie doma nie naùczëlë gadac pò kaszëbskù, dopiérze jem sã naùcził, jak miôł jem òsmënôsce – dwadzesce lat (...). [wczasni] jô béł òsłëchóny (...), ale nie chcôł kaléczëc kaszëbiznë (...).
– W 1993 rokù wasta Eùgeniusz Gòłąbk przedolmacził Nowi Testameńt na kaszëbsczi jãzëk.
[EG] Jô to miôł ju rëchli zrobioné, ale to mùszało tam swòje òdleżec (...), to nie bëłë te czasë, czedë tekst kompùterowi sã dawało do drëkarni prosto (...). Wiele problemów bëło z przetłomaczenim (...). Na pòczątkù mie sã wëdôwa¬ło, że to je baro prosté, bò nawet na tim teksce, na ksążce (...) pòd tim tekstã jô zarô pisôł kaszëbsczi. Pózni dopiérze sã copnął i zaczął òd pòczątkù... pôrã razy jô to zaczinôł (...) przë ti leżnoscë jô sã ùcził i pòznôwôł, jaczé tam są problemë związóne z tłomaczenim (...)

Teresa Hoppe – ambasadorka Kaszub (20.11.2012)
– [Marlena Nadolska] Dzys na gòscënie jesmë w Gdinie a gadac bãdzemë z wastną poseł na Sejm Teresą Hoppe. (...)
Proszę nam powiedzieć, kiedy za¬angażowała się Pani w pracę na rzecz kaszubskiej naszej małej ojczyzny (...)?
[Teresa Hoppe] Do Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w oddziale gdyńskim wstąpiłam w 1983 roku (...). Zawsze mówię, że ja w Gdyni jestem takim ogniwem łączącym pierwszych działaczy tego oddziału i tworzących coś nowego, bo tymi pierwszymi dzia¬łaczami – założycielami – ogólnie Zrzeszenia i Zrzeszenia w Gdyni, to był pan Paweł Szefka, to był pan Alfons Jereczek i Paweł Dambek. I jeszcze chce powiedzieć o Henryku Łukowiczu. To były te osoby, wszystkie cztery, które miałam okazję i przyjemność poznać, i z nimi rozpoczynałam pracę tutaj w Gdyni. (...) Wspólnie myśmy coś odtworzyli, a potem nastąpił okres takiej bardziej ożywionej działalności.
– Mówi się, że reaktywacja Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego właśnie w Gdyni to w dużej mierze Pani zasługa. Proszę nam powiedzieć, w jakiej kondycji był gdyński oddział, kiedy Pani do niego wstapiła i jak by to można było porównać do tego, co dzieje się teraz?

47. Z dwutygodnika „Kaszëbë”

48. Lektury

55. Wiérztë. Jerzi Stachùrsczi

56. Ana Glëszczëńskô. Zrozmiec białkã

Zgniłi ògniôrz z małégò karna niezrzeszonëch chłopów, gdzes w zatacony na kùńcu Gôchów wsë, stojôł w krómie za régą i jiwrowôł sã baro na całi swój dopùst Bòżi, jaczi zwie sã Anusza. Jegò białka miała doma wszëtczé statczi wëtłëkłé òb czas slédnégò rëjbachù. Nie lónowało mù tëch z pòzwë krajewëch, chòc pò richtoscë w Chinach zrobionëch, wiele niewôrtnëch skòrëpów sklejac. Temù téż òn, miast parłãczëc sã terô w sobòtny wieczór ze swòjima drëchama z môlowégò Partu Mòdrëch Sznutów, klaprowac ò aùtołach i pic piwò, stojôł i cerplëwie żdôł, jaż przińdze na niegò czas.

57. Kazimierz Ostrowski. Spadek po Jezuitach
Jeśliby ktoś szukał przykładu dobrej współpracy w dziele ratowania zabytków, to ze szczerym przekonaniem mógłbym wskazać na odrestaurowane kościoły w Chojnicach – bazylikę i kościół pojezuicki, powszechnie nazywany gimnazjalnym. Kilka lat temu wspólny projekt władz miasta i parafii pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela dotyczący bazyliki został znacząco dofinansowany z funduszu spójności Unii Europejskiej, a realizacja projektu przyniosła efekt nadzwyczajny.

57. Spôdkòwizna pò Jezëjitach.
Tłom. Ida Czajinô

60. Red. 50-lecé cządnika „Pomerania” i Òrmùzdowé Skrë

61. Klëka

67. Tómk Fópka. Białczi do Wòjska!

Jadã sobie aùtołã do robòtë i dzes midzë Kòleczkòwã a Bieszkòwicama (krótkò wòjskòwi jednostczi) czëjã przez radio, że pòsobné roczniczi mają sã na kòmeńdã zgłôszac. I knôpi, i dzéwczãta.
Co?! Białczi do wòjska chcą brac? Zarô dopòwiôdają, że jich zbadadzą a tej do rezerwë przeniesą, chiba że chto bãdze chcôł òstac za żôłniérza.
Në, ale białczi...?
Gôdają, że leno pò szkòłach: medicznëch, weterinarijnëch i psychòlogicznëch. Zarô so docygóm. Doktorczi na fronce i psychòlóżczi są na pewno brëkòwné, ale weterinôrzczi...?

68. Rómk Drzéżdżónk. Lëst do Donalda
Czej jô béł môłi knôp, tej jô baro lubił òbzerac wszëtkò, co le w zdrzélnikù nadôwalë. W tamtëch latach béł òn dlô mie prawie że bògã. Czësto jinaczi jak dlô mòjégò ópë, chtëren nierôz nó miã rikôł: „Wëłączisz të mie tegò pùrtka!”. Wiele lat pózni, czej jem zamieszkôł w mòjim zataconym Pëlckòwie, jô sã z nym przegrzeszonym diôbłã rozlôzł. Ë jem z tegò baro rôd. Móm cëszã, ùbëtk a czas, jaczégò nen niekara lëdzóm tak wiele kradnie.
Jinaczi je z brifką. Nen cë ale je telewizjowim lubòtnikã. Kò prôwda, że òd czasu, czej naju Pëlck TV szła bańkrut, òn ju tak długò przed ekranã nie sedzy, ale ne wszëtczé seriale rôd òbzérô.

Edukacyjny dodôwk „Najô Ùczba”
I Janusz Mamelsczi. Zéńdzenié pierszé: z Aleksandrã Majkòwsczim
III Janusz Mamelsczi. Na gòscënie ù Aleksandra Majkòwsczégò
V Tomôsz Fópka. Szpôsuj pò nosu!
VI Elżbiéta Bùgajnô. Bôjka ò òwcë i kòze
VIII Hana Makùrôt. Rozwij dôwnëch strzódgłosowëch dwùzwãków el, or nachôdającëch sã w pòzycji midzë dwùma spółzwãkama








Dodaj komentarz



-------------------------------------------------------------------------------------------

Copyright 2005-2010 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie

[ Do góry ]